Kvifor vil me ha norsk mål?

Di betre og friskare åndsvoksteren er hjå eit folk, di meir vyrder det morsmålet sitt. Men så lågt kann eit folk stå, at det ikkje bryr seg um morsmålet. Det hev då mist den naudsynlege livsviljen sin og all naturleg ærekjensla. Og då hev det ingi framtid.

Me tykkjer synd i ein mann som vandvyrder alt det som høyrer til hans eigne foreldre og hans eigen heim, og me trur ikkje det kann gå han vel i lengdi. Me hev aldri set noko døme på det. Det fjorde bodordet er ei guddomeleg lov som vernar um heimen. Og dei tusen heimane utyver landet, er ikkje det fedreheimen? Di fleire av deim som vert utrue og vandvyrder dei dyre livsens skattane som me hev ervt etter fedrane, di større er fåren for folket.

Målreisaren og måldyrkaren Lars Eskeland (1867-1942).

Målreisaren og måldyrkaren Lars Eskeland (1867-1942).

So stor og dyr ein ting er tungemålet, at ættarlivet er avspegla i det. Ålkjent er eit fransk ord som segjer at ”tungemålet er folket”. Og ein russisk storskald segjer at det er tungemålet i Russland som gjer at han kann tru på ei framtid for fedrelandet sitt.

I den beste tidi vårt folk hev havt, totte dei storleg gildt um målet sitt her og. Ein vismann bad um at dei ikkje måtte gløyma det, kor mange framande mål dei lærde. Og ein prest minte ein gong kyrkjelyden sin um at alle måtte beda på sitt eige mål. ”For Gud kann alle tungemål”, segjer han.

Men då det gjekk so gale med oss, at me vart styrde frå Danmark, so tala ikkje lenger prestane våre soleis. Dei gjorde seg til tenarar for framand-veldet. Og det hev dei for det aller meste halde ved med til denne dag.

Me hev grunn til å klaga sameleis som Tomas Kingo gjorde. Han vilde so gjerne ha morsmålet upp til full heider, og han gjorde mykje til det med salmesongen sin. Men det var mange som helst vilde bruka tysk i Danmark då. Tysken var det same der då for dei som tottest vera dei beste og ypparste i folket, som dansken hev vore her i lange tider. Det er mange, segjer han, ”der have maaske i tredive Aar ædt Fedrelandets Brød i Hans Majestæts Tjeneste og har dog ikke villet lære tredive danske Ord. Enten det nu er vort gode gamle danske Sprogs Skjæbne, at det skal agtes om af dem som vi agte højt om, eller om de indbilde seg (fordi de ikke vil forstaa det), at det er et Vadmels-Sprog, og derfor ej gide tage det paa deres Silketunger, det lader jeg staa ved sit Værd”.

Desse ordi av Kingo høver like godt hjå oss no som dei høvde i Danmark på hans tid. Der vann dei seg upp or stakkarsdomen. Det vil gå sameleis her hjå oss, so sant me er liv laga. Men me er alle skyldige til å gjeva kvar si hjelp. Og

                ”tek kvar og ein sin vesle stein,

                er snart vår åker rein”.

Lars Eskeland, 1927

Advertisements
Posta under målsak | Kommenter innlegget

Attentatet i Isère: Endå ein «heimedyrka» terrorist

Det hev vore ein dag med blodige terroråtak yver heile verdi: Mot ei turiststrand i Tunisia, mot ein shia-moske i Kuwait og mot ein fabrikk i Frankrike. I Somalia hev dessutan ei bilbombe drepe 30 menneske. Det er islamistar med tilknyting til den Islamske Staten som skal ha teke på seg andsvaret for åtaki i Tunisia og i Kuwait. Når det kjem til terroråtaket i Frankrike, so er det likt til at det sviv seg um endå eit tilfelle av «heimedyrka» terrorisme.

Medan dei store terroraksjonane i Madrid og London på tidlegt 2000-tal var organiserte av store, internasjonale terrornettverk, so er dei seinare terroraksjonane i Paris og Kjøpenhamn av eit anna slag: Det sviv seg um muslimsk ungdom som hev vokse upp i Europa, dei er vortne radikaliserte og dei finn på eigi hand ut at dei vil «gjera noko». Mohamed Merah, Koubachi-brørne og no i dag Yassin Salhi gjeng alle inn i dette mynsteret. Sistnemnde hev altso sett fyr på arbeidsplassen sin og halshogge sjefen sin – og det i islams namn…

Yassin Salhi, den utpeika gjerningsmannen for det dagferske terroråtaket mot ein fabrikk i Isère i Frankrike hev endå ein ting sams med attentatmennene i Paris (sjå vår artikkel frå januar 2015): Han hadde tidlegare vore i Politiet sitt søkjeljos, og det av di han hadde tilknyting til eit fårlegt islamistisk miljø. Alt i 2006 hadde han vorte yvervaka av politiet si tryggingstenesta, men yvervakingi hadde teke slutt i 2008.

Politiet aksjonerar og pågrip kona til den mistenkte terroristen.

Politiet aksjonerar og pågrip kona til den mistenkte terroristen.

Ein kann spyrja seg korleis noko slikt kann skje endå ein gong. Hev ikkje njosnartenestone kontroll, greider dei ikkje å fylgja dei fårlege personane?

Realiteten er at fransk politi arbeider hardt med saki, og det er hundradtals personar som vert yvervaka døgeret rundt. Men ein hev ikkje ressursar til å fylgja og yvervaka alle – til det er salafistane rett og slett vortne for mange. Det finst titusundtals personar som på det eine eller andre tidspunktet hev vore innum desse miljøi. Kor mange av desse skal ein passa på, og kor lenge?

Det er ikkje lenger tala um småe gruppor og miljø som må smugla inn terroristar frå utlandet – det er snarare tala um ein heil subkultur der dei islamistiske og salafistiske sympatiane er klåre og tydelege. Ein kann til dømes gå inn på Youtube og skriva inn søkjeordet «mohamed merap rap», so kjem det fram hopetals med franskspråklege hiphop-videoar som lovprisar mannen som myrda jødiske born frå scooteren sin…


«Du er burte, men me gløymer deg ikkje…» Slik lyder umkvedet i ein av mange islamistiske rap-videoar der massemordaren Mohamed Merah fær lovord.

Styresmaktene kjem nok endå ein gong til å svara med krav um meir yvervaking, fleire fullmakter til politiet og endå fleire lover og reglar mot ekstremisme og «hatytringar». Slik held dei fram med å kjempa imot symptomi framfor å ta tak i årsakene. Og slik gjer dei kampen mot terrorisme til ein kamp som dei ikkje kjem til å vinna.

Posta under terrorisme | Kommenter innlegget

Nynorn – eit skriftmål vert til

Folki på Hjaltland og Orknøyane vernar den gamle arven sin med mykje byrgskap. No vil sùme av deim jamvel vinna det gamle målet sitt attende or gløymsla. Nynornprosjektet vert leidd av ein mann som kallar seg <> Han ynskjer fyribìls ikkje å få namnet sitt på prent.

Prosjektet vart skipa i januar 2006, men det var fyrst i februar 2007 at arbeidet byrja for fullt. Då eg spurde honom kven som er med på prosjektet, svara han at det er vanskelegt å segja. For det er eit hobbyprosjekt det dei som ynskjer det kan koma med sitt tilskot når dei hev tid.

Både nordmenner, irar og skottar hev sett sine spor på Shetland, Hjaltland og Orknøyane.

Både nordmenner, irar og skottar hev sett sine spor på Shetland, Hjaltland og Orknøyane.

Etter upplysningane eg hev fengi, er det fire eller fem kjernemedlemer i gruppa. Då eg spurde honom Hnolt, um det er mange på Hjaltland som ynskjer å byggja målet sitt uppatt, svara han;

“Nei eg trur ikkje folki her på Hjetland(deira namn på Hjaltland) og Orknøyane krev nokor atterreising av norn, av di folk flest ikkje hugsar noko slag av det. Endå um nokre fåe ord og uttrykk hev yverlìvt og framleides er mykje nytta. Dei som hev hug til språkvitskap er meir upptekne av å taka vare på den lokale skotsk-engelske dialekti… Det dei trur dei veit, er at norn er tapt og ikkje lenger moglegt å henta fram att.”

Etter at Hjaltland og Orknøyane kom under skotsk herredøme på 1400- og 1500.talet, fekk norn litt um litt minkande vyrd. Ibuarane på øyane, som i storparten kom frå vestkysten av Norig, tala ein lokal variant av norrønt mål (difor NORrøN).

Då skottehandelen var på sitt idugaste på 1600-talet, gjekk mange båtar (sokalla hjeltebåtar) att og fram millom Hjaltland og Sunnhordaland. Nordmenner og Hjaltlendingar skyna kvarandre godt (dette kan ein lesa um i lokalhistoriebøkar frå Sunnhordaland).

Då reformasjonen kom til øyane på 1560-talet, vart skotsk nytta i skulane. Og då den engelske versjonen av bibelen kom i 1740, vart norn ikkje lenger nytta på storparten av øyane.

Sakte men sikkert vart skotsk lokalmålet.

Det var berre nokre fåe ibuarar i fjerntliggjande bygder og grender som heldt fram med å tala målet. Det var ikkje fyrr tidlegt på attanhundradtalet at dei fyrste skriftene på norn vart skrivne, og målet døydde snart ut. Eldre vilde ikkje læra burt «den gamle skiten» til barneborni sine.

Nynorn, atterreisingsfyretaket, er enno på fosterstadiet. Men utviklarane er heilt klåre på det at dei freistar skapa eit lìvande mål, både i tala og skrift, bygt på det som stend att av norn. Nynorn skal verta slik dei trur norn hadde vorti um det hadde yverlìvt til i dag.

Dei nyttar dei fåe kjeldone dei hev som best dei kann, men må sume tider ty til hjelp frå dei hine nordiske språki for å tette att hòli. Dei ynskjer å gjera meir stoff um norn tilgjengelegt på veven au.

Visst laut eg spyrja honom Hnolt um han ser på Ivar Aasen som ei inspirasjonskjelde. Han svara:     

“Ivar Aasen var ikkje hovudinspirasjonen min, men eg hadde arbeidet hans i hovudet då eg skipa prosjektet, måvita… Hovudinspirasjonen min var sjølve interessa mi for norn…”

Han dreg dessutan fram kor viktugt arbeidet åt den færøyske språkforskaren Jákup Jákupson(1868-1918) både var og framleides er for honom og prosjektet, sidan so godt som alt arbeidet byggjer på Jákupson si forsking. Prosjektet hadde vore umoglegt utan honom, fortel han.

Det vetle som vart skrìvi um norn (t.d. av Jákup Jákupson) tyder på at målet med tidi hadde tileigna seg etter måten mange austnordiske drag (t.d. at harde konsonantar vart mjuke), endå um målet historisk sètt var vestnordisk. Og det var det nok upphavlegt au, for på dei mest avsides øyane fann ein klåre vestnordiske drag (millom anna på øyen Foula, som hev namnet sitt frå det norrøne Fuglaey).

Tonefallet i dei ymse dialektane er svært likt det på Vestlandet, og er eit av dei tydelegaste teikni på den norske avstammingi deira. Dobbel l [ll] vert til [dl] i dei vestlegaste dialektane(som på Foula), medan han vert palatalisert [lj] i innlandet.

Det same gjeld dobbel n [nn] som vert til [dn] og [nj]. Desse ljodane finn me att millom anna i Sogn og Fjordane og Trøndelag her i Norig.

Målet var historisk tett knytt til færøysk, noko som er naturlegt av di øyane er so nære kvarandre. Det er ikkje godt å segja kva som gjer at det i sume dialektar er samanfall med austnordisk og andre stader med vestnordisk. Kann hande skriv det seg frå nært samband med andre stader i Norden, kann henda er det frittstandande utvikling. Det at målet hadde likskapar med svenskt er endå ei gåte, sidan me ikkje veit um noko nemneverdugt samband millom Sverike og øyane i vest. Blandingi millom dei aust- og vestnordiske trekki, gjev målet eit heilt eigi framtoning. Noko som berre er bra. Det skal då verta deira eigi mål, ikkje ei blanding millom islendskt og danskt.

Mållæra er rimelegt vanskeleg jamført med den norske, men ikkje like gali som den islendske. Nynorn hev t.d. eit mykje meir umfemnande kasussystem enn moderne norskt (t.d. nemnefall eintal: hest. Sidefall fleirtal: heston). Det er ei rad likskapar millom nynorn og nynorsk, serskilt i namnordsbøygjingi.

Formverket til nynorn er enno ikkje sett, og so lengi det held fram slik, kjem det til å vera vanskelegt å spreida målet. Prosjektet hev sitt eige ordifteforum på verdsveven. Dette forumet dreg til seg språkhugne frå heile Europa, og so godt som alle hev innspél. Men det er fåe som tek seg bryet med å faktisk læra seg språket.

Um ein hev hug til det, kan ein gå inn på forumet og ordskiftast um målvoksteren der. Inspél er sers velkomne. Det er eit eineståande høve til å vera med på å dyrka fram eit heit nytt nordiskt mål!

NOKRE FAKTA UM HJALTLAND, ORKNØYANE OG NORN

•Hjaltland(Shetland) og Orknøyane(sùme tider kalla Vesterøyane) ligg rett nord for Skottland, og mange nordmenn slog seg med der i Vikingtidi. I dag høyrer øyane til Storbrittania.

•Norn; den norrøne dialekti som vart tala på Hjaltland og Orknøyane frå vikingtidi fram til slutten av 1800-talet.

•Nynorn er eit friviljugt prosjekt der ein freistar å atterreisa norn til ein ny målform som kan verta nytta på øyane i dag.

Døme på norn frå Foula(Hjaltland) Fadervår, 1774:

Fy vor or er i Chimeri. Halaght vara nam dit. La Konungdum din cumma. La vill din vera guerde i vrildin sindaeri chimeri. Gav vus dagh u dagloght brau. Forgive sindorwara sin vi forgiva gem ao sinda gainst wus. Lia wus ikè o vera tempa, but delivra wus fro adlu idlu. For do i ir Kongungdum, u puri, u glori, Amen.

E. Øyre

Artikkelen stod på prent i Målmannen nr 3/4 2014. Klikk her for å få tilsendt eit gratis prøveeksemplar av bladet!

Posta under 3/4-2014, målsak | Kommenter innlegget

Hornelen, Vingen, Hamnen: Forfedre-triangelet i Ytre Nordfjord

Det er mange mystiske stader kringum i verdi – då tenkjer eg både på stader som det knyter seg mytar og segner til og stader som berre i seg sjølve vekkjer kjenslor og indre kraft. I Bremanger i Ytre Nordfjord finn me ein stad som hev alt dette på ein gong.

Heksefjellet Bloksberg i Tyskland er nok kjent millom dei fleste, men dette er berre eitt av mange magiske og myteumspunne fjell. Til dømes hev me i Austerrike fjellet Untersberg som vert sagt å vera heimen åt keisar Friedrich Barbarossa – som sov so lenge ramnane kann fljuga. Det vert sagt at han kjem til å vakna når folket atter treng honom som mest. Eit anna mystisk fjell i Austerrike er Grossglockner. Dette fjellet er den høgaste toppen i regionen, men det mest hugtakande er at fjellet ligg på det som skal vera ei kraftfull Ley-lina. Her samlar det energi som det strålar ut i universet.

Noreg hev sine eigne mytiske og mektige fjell. Me hev til dømes høyrt um Lyderhorn i Bjørgvin – eitt av dei sju fjelli i byen, der den gamle folketrui fortel at heksene dansar ved vintersolvindingi – i lag med trugande demonar. Slik skulde dei forheksa dei stakkars kristne som budde i nærleiken.

Heksefjellet Hornelen
Eit mindre kjent heksefjell finn ein i Nordfjord. Det er Hornelen, som er best kjent for å vera den høgste sjøklippa i Nord-Europa – med 860 meter frå toppen og rett ned i havet. Fjellet er  i seg sjølv eit mektig og majestetisk syn. Her med fortel folkediktingi um hekser som møttest på jolaftan og jonsokaftan for å dansa og halda fest saman med Styggen sjølv. Um heksene på Hornelen heiter det at at dei kom flygande til fjellet på sopelime – eller flygande på ryggen åt ein saudebukk. På Hornelen åt dei både lutefisk og løfse og andre godsaker – og Styggen skreiv dei inni boki si med blodet deira.

Hornelen, sedd yver Frøysjøen frå Vingen.

Hornelen, sedd yver Frøysjøen frå Vingen.

I ei av segnene vert det fortalt um ei trollkjerring som hadde tenkt ut eit lurt triks for å hindra at mannen hennar skulde finna ut kva ho dreiv på med um natti: Ho henta ei kvit geit i fjøsen og lagde geiti i sengi fyre ho sjølv flaug til Hornelen…

Det finst elles ei rad segner som knyter både Olav Trygvason og Olav den heilage til dette fjellet. Hornelen er helder ikkje so langt frå Berle, der den mektige Kveldulv – bestefar åt Egil Skallagrimson – hadde setet sitt. I  vikingtidi vart toppen på fjellet kalla for Smalsarhorn (Saudehornet), medan den nedste parten på fjellet framleis den dag i dag vert kalla for Helen. Jacob Aaland skriv i den gamle bygdeboki for Davik Herad at namnet som ein nyttar i dag, Hornelen, kann vera ei samanstelling av desse tvo upphavlege namni. Altso Horn-helen.

Kultiske bergbilæte i Vingen
Um me ser på dei arkeologiske funni i regionen, so er det verdt å merkja seg at ein rett i nærleiken – beint yver Frøysjøen – finn det største helleristningsfeltet i Nord-Europa, Vingen-feltet. Det hev um lag 2200 figurar. Dei eldste bergbilæti er so gamle som 6000 år.
Endå um folk på denne tidi hadde mykje meir fritid enn det folk hev i dag, so vart ikkje desse bergbilæti laga berre for moro skuld. Snarare tvert imot, arkeologane meiner at bergbilæti i Vingen tente rituelle og kultiske fyremål. Og på same måten som det mykje seinare skulde verta med med runane, so var det einast nokre fåe personane som vart tiltrudde kunsten å laga bergbilæte.

Um ein ser på kartet, so ser ein at Vingen er ein stad som er vandsleg å koma åt til fots. Trulegt hev folk kome til Vingen med båt ved serskilde høve, som ved heidenske festdagar. Her hev dei freista å koma i kontakt med gudane – som ein kann sjå på som abstraksjonar av krefter i naturen og menneskesinnet.

Tidlegare hev ein trudd at helleristningane i Vingen var knytte til jakt, men denne teorien hev arkeologane gjenge burt frå. Det er mange bilæte av hjort i Vingen, likevel er det ingen bilæte som skildrar jaktscenor. Dessutan so veit ein frå keltisk folketru at hjorten er eit dyr som rømer etter måten mange mytiske funksjonar. Elles so finn ein bergbilæte av menneske der hovudet hev opna seg, og dette er trulegt bilæte av menneske som hev nådd eit sjamanisk ekstasetilstand.

Steinalderbuplassane kring Skatestraumen
For nokre tiår sidan vart det vedteke at Bremangerlandet skulde knytast til fastlandet med bruer og undersjøisk tunnel, og i samband det det byrja ein å gjera utgraving langs det planlagde vegstrekket. Kring Skatestraumen kom ein då yver meir enn 150 forhistoriske buplassar. Ingen andre stader i Sud-Noreg finn ein so mange buplassar med so tjukke busetnadslag.

Skatestraumen lyt soleides ha vore eit slags senter for steinalderkulturen på Vestlandet. Her budde trulegt menneski som valfarta til Vingen med båt. Og um ein ser på kartet, so danar det seg heilt naturlegt eit triangel millom buplassane på Hamnen i Skatestraumen, kultplassen i Vingen og det myteumspunne heksefjellet Hornelen. Denne geometrien hev vore ein part av den heimstadbundne spiritualiteten åt steinaldermenneski i Nordfjord, tenkjer forskarane i dag.

Um ein gjeng so langt attende i tid som 6000 år, so var det eit heilt anna samfund enn i dag. Folketalet var sers lite, og det var soleides nok å eta for alle. Folk laut nytta langt mindre tid på å arbeida enn det ein lyt gjera i dag, og tidi var soleides ledig til å driva med andre slags syslar. Ein må hugsa på at dette var i tidi fyre jordbruket hadde vorte utvikla. Etter denne tidi auka folketalet sterkt, og arbeidet med jordi tok det meste av kreftene åt folk. I hinduismen er denne nye tidi kalla for Kali Yuga, ein endetidsbolk der folk misser den direkte kontakten med det heilage med di dei vert bundne upp i det materielle.

Fotavtrykk frå forfedrane
I heile Europa finn me slike fragment frå fortidi. Dei er ikkje so lette å få auga på, men dei er der. Det er ovringar som kann vekkja den åndelege sanseevna vår og kveikja oss til refleksjon yver vårt eige upphav. På same måten som ymse slags urfolk i dag so hadde jamvel våre eigne forfedrar tilgang til ein heimstadbunden, sjamanisk religion. Denne innfødde religionen gav dei høve til å koma i kontakt med dei kraftfulle, livgjevande – og jamvel øydeleggjande – kreftene i naturi og i universet. Jamvel um nokre av desse brotstykki hev yverlivt upp til i dag – med segner um hekser, trollmenner og demonar – so er desse segnene tufta på røynlege og heilage åndelege skikkar.

Um me vågar å sjå nærare på naturovringane ikring oss, so finn me fleire og fleire stader som er fulle av kraft. Dei er ei kjelda til undring, dei knyter oss til forfedrane våre og vekkjer attende interessa for den fyrrkristelege, nordiske soga vår.

M. Leo

Artikkelen stod på prent i Målmannen nr 3/4 2014. Klikk her for å få tilsendt eit gratis prøveeksemplar av bladet!

Posta under 3/4-2014, mytologi og esoterikk, soga | Kommenter innlegget

Sufjan Stevens syng ei melankolsk livsruna

Sufjan Stevens,
«Carrie & Lowell»,
Asthmatic Kitty, 2015

Utanum det uvanlege fyrenamnet so hadde eg i grunnen aldri høyrt korkje på elder um denne nordamerikanske multiartisten, Sufjan Stevens. På 17. mai vart namnet hans lagt fram i festlegt lag som «noko du kjem til å lika». Den 18. mai låg ein sliten kar på sofaen og lydde til mektige saker frå Stevens…

Det fyrste ein lyt hava klårt fyre seg er at dette er hovudsakleg tekstdriven musikk. Musikalsk er det sers vent å lyda til, måvita – med Stevens si øyrevenlege røyst og hans småe arrangement med gitaren attum. Kor som er, dette er musikk ein set seg til i godstolen og berre lyder til. Stevens er kjend som ein musikar med eit sers mangslunge livslaup attum seg (han hev millom anna gjeve ut heile album tileigna amerikanske delstatar –  «Michigan» frå 2003 og «Illinois» frå året etter, elektronisk inspirerte album og jamvel ymse slags kristeleg musikk). Han endrar stødt musikalsk innhald og sjanger, endå um den serskilde lågmælte røysti hans er eit kjennemerke. So kom det som platemeldar etter platemeldar hev framhevja som truleg høgdepunktet i livslaupet hans og ei av dei sterkaste platone i år generelt – «Carrie & Lowell».

Sufjan Stevens: Tekster og tonar som kjem rett frå hjarta.

Sufjan Stevens: Tekster og tonar som kjem rett frå hjarta.

Ein tøff barndom og ei fråverande mor

Plata er skrivi med utgangspunkt i at mor til Stevens døydde i 2012. Sufjan sat rett attmed henne på dødslægjet. Sjølve titelen på plata ber namnet til mor og stykfar hans som båe spela store rollor i livet hans, um enn på ulike sett. Mori var bipolar, schizofren og leid av rusmisbruk heile livet. Ho let borni, Sufjan og broren Marzuki, vera heime åleine etter måten mange gonger i dei tidlege åri deira: «when I was three, three maybe four, she left us at that video store» som han syng i «Should have known better». Der mori svikta slik, tok stykfaren Lowell yver og var ei klippa i livet til borni.

Noko av det mest hugvekkjande med Stevens er at han er ein truande mann som ikkje løyner dette i ein bransje der helst anten skal vera «kristen artist» (og med andre ord halda seg til den avgrensa nisjen) elder ein skal vera «som alle andre» (altso «progressiv ateist»). Opningssporet «Death with dignity» (Død med verde) råkar ein rett i magegolvet, og denne kjensla heldt seg plata ut: «I forgive you, mother, I can hear you. And I long to be near you. But every road leads to an end. Yes, every road leads to an end. [Y]ou’ll never see us again.» Alt er ikkje like sterkt materiale, måvita, men eit meir personlegt album hev denne platemeldaren ikkje vore ute for. Dette er noko so sjeldan som ei plata ein kann setja på og njota til fullo frå byrjing til slutt.

Eit rotut liv vert tonesett

Plata held det gåande i spor etter spor med knallsterke låtar som «Should have known better», «All of me wants all of you» og «Drawn to the blood». Låti som beinveges dreiar seg mest um mori er «Fourth of july» der Stevens syng um mori som døyr denne dagen i sjukesengi – av magekreften som hev eti henne upp. Det er nesten for vart og for personleg for oss andre som sit og lyder til dette mest intime augeblikket i Sufjan og Carrie sine liv, då låti tek form av ein samtale deim i millom: «Did you get enough love, my little dove. Why do you cry? And I’m sorry I left, but it was for the best. Though it never felt right[…]».

Plata vert runda av med ei slags vag forløysing, men samstundes er det her –  på slutten – at dei myrkaste låtane på plata kjem: «The only thing» og «No shade in the shadow of the cross». Her fortel Stevens um korleis han var nær å taka sitt eige liv med sjølvdestruktiv åtferd då det heile var på det verste, men korleis naturen og hans gudstru redda honom:

«The only reason why I continue at all, faith in reason, I wasted my life playing dumb. Signs and wonders: sea lion caves in the dark. Blind faith, God’s grace, nothing else left to impart».

Domen

Dette er ikkje musikk som kjem til å tekkjast alle, og ein lyt truleg vera i ei viss stemning for å verkeleg njota plata til fullo. Um du er gild i piano, gitar, tekstdriven musikk og poesi som gjev rom for ettertanke, so burde denne vera eit sjølvsagt kjøp. Eg tek meg stødt i å tenkja på strofor frå songane, og det kann ikkje segjast å vera kvardagskost i vår musikalske samtid med sin tanketome musikk og ålment låge kulturnivå. Sufjan Stevens hev med denne plata spela inn noko som kjem til å standa som eit melankolsk ettermæle til mor og (styk)far hans – lengje etter at me alle er kvorvne burt.

S. Andresen

Posta under musikk | Kommenter innlegget

Frå dialektromantikk til nynorsk realisme?

Innlegget stod fyrste gongen på prent i lokalavisa Strilen, laurdag 22. november 2014

Det var sterk kost målfolket fekk då bergensaren Frank Aarebrot vitja Knarvik sist sundag, fortel avisa Nordhordland. Aarebrot slo fast at dialektromantikken i målrørsla hev øydelagt for nynorsken. Frammøtte svara med lettare sjokkert lått. Aarebrot sa det målfolk trong å høyra.

I Nordhordland vert nynorsken pressa. Unge under 30 talar ikkje strilamål meir, dei vil helder vera bergensarar. Jon Fosse hev poengtert at bergensarar definerar seg negativt i høve til strilekulturen, dei vil helder ha det lågaste frå bergenskulturen enn det beste frå strilekulturen. Å vera bergensar heiter å nytta bokmål – “eg” og “ikkje” til trass.

Det paradoksale for oss som flutte frå Bergen til Meland er nett det at me ynskte meir av det Meland kunde by på – flott natur, gode grannar, nynorsk skulemål. So vert ein i staden møtt med at alt dette er på veg ut: Meland skal vera “vekstkommune”, og når eitkvart er i vokster er det noko anna som skal vika plassen – i dette høvet nynorsken. I Nordhordland stend nynorsken att i skulen medan bokmålet rår grunnen elles, både privat og i handelslivet. Jamvel i lokale ungdomslag i Meland tek bokmålet yver.

Avisa Nordhordland fortel at Meland tapar millionar på bokmålsklassar. For ein gongs skuld morosamt at bokmål kostar pengar, men kva tid kjem kravet um at Meland, Fjell og Os skal verta bokmålskommunar? Bergen ekspanderar og det er ingen måte ein kann stogga det på. Anten lyt det verta råd å vera både bergensar og nynorskbrukar, eller so er slaget tapt.

Jamstellingstanken og dialektromantikken gjer det politiske privat

Aarebrot hev rett i at jamstellingi er problemet: Ho gjer språkvalet til eit individuelt val. Den gongen nynorsken vann fram, var målreisingi eit kollektivt prosjekt – med kamp um skulekrinsar og kyrkjelydar. Målspursmålet stod på den politiske dagsetelen. I dag er dette soga. Nynorsktoleransen er stor, men viljen til å nytta målet tilsvarande liten.

Det er mange val ein lyt gjera i livet, ikkje minst for borni sine. Kva som skal vera viktugt i livet til borni er det foreldri som legg til rettes for. Skal språk vera viktugt? I so fall, kva slags språk? Eg kjenner til dømes ein småbarnsfamilie i Bergen der faren er sogning og mor trønder. Båe skriv nynorsk, men ungen lyt høyra tri ulike dialektar. Han skynar snøgt at talemål i Noreg er noko individuelt – Far hev sitt mål, mor hev sitt, eg og leikekameratane vårt: bokmålsutvatna bergensk.

Dialektane kløyver, nynorsken kunde ha samla. Det trengst kjerneområde der nynorsk var sikra, men slike finst ingen stader i Hordaland.

Ute i Europa ser ein tydelegt kva slags verkemiddel som nyttar. I Sud-Tirol i Italia hev tyskarane eit lovvern som sikrar at einast tysk vert nytta i Sud-Tirol. Målet der er i framgang. I Elsass i Frankrike hev ein derimot havt ei rørsla som arbeider for elsassisk dialekt – standardtysk skulde av politiske grunnar ikkje talast um. Men utan eit standardspråk å stø seg på hev dialektarbeid vore fåfengt. Elsassisk er vorte eit mål besteforeldri talar. Unge nyttar standardfransk både heime og ute.

Ei stoda slett ikkje ulik den i Nordhordland: “Bæsten” talar kav stril, barneborni hev lært seg bergensk i barnehagen. Eller bergensk og bergensk, fru Blom: Det er ikkje bergensk med “hem”, “møkkje” og “nokke”. Nei, med “hjem”, “mye” og “noe”. Det serbergenske er vorte noko ein dreg fram ved serskilde høve – som under Cupfinalen når “gullet skal hem”.

Slik er det vorte i Nordhordland, men trong ikkje um å vera slik. Sjå til dømes til Møre og Romsdal: Endå Ålesund er bokmålsdominert, so er Søre Sunnmøre vorte ein sterk region der nynorsk vert nytta både privat, offentleg og i næringslivet. Vegprosjekti Eiksundsambandet og Kvivsvegen hev gjort Volda-Ørsta til eit knutepunkt millom andre nynorskkommunar som Ulstein og Stryn.

Frå Hordaland på nynorsk til Bergensregion på bokmål

I Hordaland ser ein dei motsette tildrivi. Alle framsteg innanfor samferdsle, bruer og tunnellar, hev berre tent til å gjera Hordaland til eit nytt Stor-Bergen. “Region Bergen” er alt skipa, og flestalle kommunar i Nord- og Sunnhordland hev meldt seg inn. Heimesida på bokmål.

Neste prosjekt er ferjefri E39 – med seks kilometer bru yver Bjørnefjorden. Det skal laga eit endå tettare, oljesmurt samband millom bokmålsbyane Bergen og Stavanger. Sambandet skjer tvers igjenom det me trudde var nynorskland.

På papiret er det fint med Bergen og Askøy språknøytralt og resten nynorskkommunar. Mållaget drøymer um nynorsk vestlandsregion, men kva med røyndi? Einaste reint nynorske fylket i Noreg er Sogn og Fjordane, men dette fylket meiner Møreforsking er for lite til å vera leveført. Kva då med ein region av Søre Sunnmøre og Sogn og Fjordane? Det kunde gje godt fotfeste for nynorsken. Eller skal Sogn og Fjordane inn under eit stødt meir bokmålsdominert Hordaland, medan Møre og Romsdal hamnar under Sør-Trøndelag? Administrative stordriftsfyremuner trumfar både nynorsken og lokal identitet elles.

I Frankrike ser me dei same vegvali for elsassisk. I Elsass ser folk sjansen til å slå Bas-Rhin saman med Haut-Rhin til eitt Elsass, men styresmaktene vil helder laga èin stor region, Alsace-Lorraine-Champ-Ardenne – ein byråkratisk konstruksjon utan historisk grunnlag.

Tid for realisme

Målfolket lyt sjå realistisk på stoda: Strilekulturen er snart burte, til liks med mykje tradisjonell bergenskultur. Det hjelper ikkje å jatta med folk på utvatna dialekt og SMS-språk, me lyt sjå kva som gjer eit språk leveført.

Nokon må tala målet for at det skal vera eit mål – ikkje berre skriva det. Nokon må syngja det og nokon må lesa nyhende på det. Det er nett dei markerte ordi i nynorsken som det er kraft i, anten det er Noreg, kjærleik, løyve, samband og alle hine. Dialekten kann krydra visor og litterære tekster, men nynorsken sjølv må aldri verta minka ned til dette.

Islendsk med 200.000 brukarar stend sterkare enn det nynorsk gjer som jamstelt mål i eit land med fem millionar. Me treng nynorsk infrastruktur, me treng kjerneregionar for nynorsken og me treng sist – men ikkje minst – menneske som primært identifiserar seg med nynorsken og ikkje med dialekten – og som vågar stå saman um å gjera dei personlege og politiske vali som gjer at målet vårt yverliver.

Olav Torheim

Posta under 1/2-2015, 2015-årgangen, målsak | Kommenter innlegget

Den høgnorske livbåten

Kva er vitsen med å gje ut eit blad som Målmannen og kva er det Målmannen skal skriva um? Finst det tema som er altfor politiske for eit målblad eller er det snarare slik at det er avpolitiseringi av målsaki som hev gjort at målreisingi hev stogga upp?

Det største problemet for målrørsla er at folk flest tenkjer at språk ikkje er noko viktugt. “Språk er kommunikasjon”, heiter det. Eller: “Me forstår då kvarande i Noreg…” Det finst folk som i fullt ålvor meiner at språket i Noreg kunde ha vore engelsk eller arabisk eller kinesisk, og likevel hadde alt vore som fyrr. Ingenting hadde vore endra, trur dei.

Slutt deg til oss fyre båten er full!

Slutt deg til oss fyre båten er full!

Kor som er, slik er det ikkje. Professor Frode Jens Strømnes gjorde i si tid eit banebrytande arbeid med å ettervisa vitskaplegt at språket svarar til ei serskild fyrestellingsverd, ein serskild måte å forstå og modellera verdi på. Språket set grensor for korleis me kann tenkja, sansa og forstå ting på. Olav Torheim ser nærare på dette i eit stykkje som tek fyre seg Strømnes si forsking på språk og mentale modellar.

Denne innsyni fører til at det ikkje berre er fritt fram for å spreida kulturar, idear og teknologiar tvers yver alle landegrensor. Ein kann tenkja seg at det finst måtar å tenkja og liva på som høver betre for oss enn det gjer for andre. Å arbeida for å verna um norsk språk gjeng soleides hand i hand med tanken um å halda fast ved eit visst sett med verdiar og fyrestellingar, førde vidare frå ættled til ættled av forfederne våre. Dette heiter ikkje at me skal stengja oss ute frå umverdi, men at me skal kunna nytta oss av impulsane frå umverdi på våre eigne premissar. «Dei største Tankar vi altid faa af Verdens det store Vit; men desse Tankar dei brjotast maa lik Straaler af Soli, som altid faa i kver si Bylgje ein annan Lit» (Aasmund Olavsson Vinje).

Noreg er i stor endring, og masseinnvandringi er ein av motorane i dette. Globaliseringi grip inn i det norske samfundet på alle umkverve. Korleis kjem Noreg til å vera um 25 år? Jamvel um norske kvinnor einast fær 1,8 born, so hevdar NHO at det kjem til å vera 7 millionar menneske i Noreg um 25 år. Det kjem fleire menneske til Noreg kvart år enn det vert fødde born! Sentraliseringi og presset i storbyane heng beinveges i hop med den store innvandringi til Noreg. Me hev ikkje tid eller råd til å gjera det heile til eit einspora spursmål um islam, me må våga sjå heile det store bilætet. Dette tek me fyre oss i artikkelen “Innvandringsordskiftet treng perspektiv”.

Korleis skal det gå med Noreg?

Um 25 år må ein rekna med at oljealderen er forbi, og det er god grunn til å spyrja seg kor mykje industri som framleis er på norske hender og kor mykje produksjon det er som i det heile kjem til å gå fyre seg i Noreg. Land som Kina kjøper seg inn i både svensk bilindustri (Volvo) og norsk prosessindustri (Elkem), og det er av di dei vil ha tilgang til teknologi og kompetanse – ikkje av di dei hev store planar um masseproduksjon i høgkostlandet Noreg. Innovasjon og nyskaping er trylleordi som skal sikra norsk industri i framtidi, gjerne med flotte konsept um utviklingsprosjekt i Noreg og produksjon i Asia, men me ser alt no nøgdi med døme på at dette berre er fyrste steg mot at heile verksemder vert flutte til utlandet. Det burde vera nok å nemna Nera Networks, som gjekk frå å vera ei fullskala utviklings- og produksjonslina i Bergen med tusundtals tilsette til å verta eit salskontor med 40 salskonsulentar. Asiatane er ikkje dummare enn oss, og dei er viljuge til å arbeida 12 timar um dagen der me er vortne vande med å vera på jobb frå 9 til 4…

I innvandringsordskiftet plar meiningsmotstandarar å slå kvarandre i hovudet med ymse slags forskingsrapportar. Sume segjer at utan arbeidsinnvandring stoggar Noreg, andre fortel at heile oljeformua kann gå tapt som fylgja av dei nye byrdene som innvandringi legg på velferdsstaten (Brochmann-utvalet). Spursmålet ein må stella seg er kva slags innvandring det er me talar um. Når det kjem til ikkje-vestleg innvandring, er det åt å verta godt dokumentert at ho kostar meir enn ho smakar. Til dømes er det 36.000 somaliarar i Noreg, millom dei som er i arbeidsfør alder er einast 27 prosent i lønt arbeid. Det er tal som ikkje let seg trylla burt, og som me alle fær kjenna på lummeboki når det heile skal finansierast yver skattesetelen.

Eit reknestykkje som ikkje gjeng upp

Fyrr eller seinare lyt ein anten auka skattane, eller so lyt ein byrja skjera ned på rause velferdsordningar. Skal ein kutta burt heile tenestor eller skal ein skjera jamt med ostehøvel til dess at ein fær eit elendig tilbod yver heile lina? Det som er sikkert er at ei slags amerikanisering kjem til å pressa seg fram der kvar og ein fær ta seg av seg og sine. Alternativet er at Noreg vert eit slags India, der dei offentlege tenestone er vortne lågterskeltilbod som einast er attraktive for dei som ikkje ikkje kann kjøpa seg fram i køen med private tenestor og forsikringstilbod.

Heile den varsla kommunereforma som styresmaktene vil pressa igjenom ber bod um eit meir sentralisert Noreg, og med ei stor gjenomstrøyming av menneske, varor og kapital. Stat og kommune skal yvertaka tenestone åt fylkeskommunen, men alt i dag er det eit problem at staten gjev kommunane arbeidsuppgåvor utan at dei vert tilførde tilsvarande økonomiske ressursar. Resultati kjenner me: Kommunane vert nøydde å finansiera barnehagar og vegprosjekt med usosiale avgifter som bustadskatt og bompengar.

Vidare so ser ein at mange ordningar som bygde på tillit er under press i det nye Noreg. Til dømes er det vorten rådande politikk å få flest moglegt eittåringar inn i barnehage, dette for å “betra integreringi”. Dette vert gjort med universelle åtgjerder som gjer livet vandslegt for alle som ynskjer å organisera tilværet sitt på andre måtar. Kvar vert det av fridomen til å velja sitt eige liv? Kann henda det liberale samfundet ikkje er so liberalt likevel når det kjem til stykkjet? Er skattar og avgifter ein måte å straumlineforma andre sitt liv på? Martin Eggum dryfter dette og andre spursmål i stykkjet um “det barnehage-industrielle komplekset”. Likeins tek Olav Torheim fyre seg dei prinsipielle sidone ved bompengar og bustadskatt.

Eit livande, høgnorsk alternativ

Målmannen er ikkje her for å spreida mismod, men me gjer oss helder ingen illusjonar. Noreg kjem til å vera eit heilt anna land um 10-20 år enn det er i dag. Framfor å klynga seg til draumar um ein sosialdemokratisk velferdsstat som snart er soga, so freistar me skapa ein informasjons-infrastruktur for nordmenner som sjølve vil skapa noko. Me vil driva fram upptak som stend på eigne føter. Maktar me dette, so hev me samstundes noko som me i neste umgang kann tilby andre. Det kjem ikkje til å verta eit lågterskeltilbod for alle, men ein eksklusiv høgnorsk dagsetel for dei uppegåande og arbeidsføre.

På same måten som ein norsk bonde berre kann gje upp å vera tevlefør med utanlandske produsentar når det kjem til standardprodukt som storfekjøt og margarin, so er det nyttelaust å arbeida for den bokmålsutvatna Hellevik-nynorsken. Nynorsken er for dårleg og målfolk flest hev for dårlege argument, og fylgjone ser me til dømes i randsonone kring Bergen. Det nynorske Titanic-skipet gjekk på isfjellet i 1938, og vassmassane held berre fram med å strøyma inn. Medan orkesteret held fram å spela, so set me den høgnorske livbåten på vatnet. Slutt deg til oss fyre båten er full!

Olav Torheim

Posta under 1/2-2015, 2015-årgangen, målsak | Kommenter innlegget