Hornelen, Vingen, Hamnen: Forfedre-triangelet i Ytre Nordfjord

Det er mange mystiske stader kringum i verdi – då tenkjer eg både på stader som det knyter seg mytar og segner til og stader som berre i seg sjølve vekkjer kjenslor og indre kraft. I Bremanger i Ytre Nordfjord finn me ein stad som hev alt dette på ein gong.

Heksefjellet Bloksberg i Tyskland er nok kjent millom dei fleste, men dette er berre eitt av mange magiske og myteumspunne fjell. Til dømes hev me i Austerrike fjellet Untersberg som vert sagt å vera heimen åt keisar Friedrich Barbarossa – som sov so lenge ramnane kann fljuga. Det vert sagt at han kjem til å vakna når folket atter treng honom som mest. Eit anna mystisk fjell i Austerrike er Grossglockner. Dette fjellet er den høgaste toppen i regionen, men det mest hugtakande er at fjellet ligg på det som skal vera ei kraftfull Ley-lina. Her samlar det energi som det strålar ut i universet.

Noreg hev sine eigne mytiske og mektige fjell. Me hev til dømes høyrt um Lyderhorn i Bjørgvin – eitt av dei sju fjelli i byen, der den gamle folketrui fortel at heksene dansar ved vintersolvindingi – i lag med trugande demonar. Slik skulde dei forheksa dei stakkars kristne som budde i nærleiken.

Heksefjellet Hornelen
Eit mindre kjent heksefjell finn ein i Nordfjord. Det er Hornelen, som er best kjent for å vera den høgste sjøklippa i Nord-Europa – med 860 meter frå toppen og rett ned i havet. Fjellet er  i seg sjølv eit mektig og majestetisk syn. Her med fortel folkediktingi um hekser som møttest på jolaftan og jonsokaftan for å dansa og halda fest saman med Styggen sjølv. Um heksene på Hornelen heiter det at at dei kom flygande til fjellet på sopelime – eller flygande på ryggen åt ein saudebukk. På Hornelen åt dei både lutefisk og løfse og andre godsaker – og Styggen skreiv dei inni boki si med blodet deira.

Hornelen, sedd yver Frøysjøen frå Vingen.

Hornelen, sedd yver Frøysjøen frå Vingen.

I ei av segnene vert det fortalt um ei trollkjerring som hadde tenkt ut eit lurt triks for å hindra at mannen hennar skulde finna ut kva ho dreiv på med um natti: Ho henta ei kvit geit i fjøsen og lagde geiti i sengi fyre ho sjølv flaug til Hornelen…

Det finst elles ei rad segner som knyter både Olav Trygvason og Olav den heilage til dette fjellet. Hornelen er helder ikkje so langt frå Berle, der den mektige Kveldulv – bestefar åt Egil Skallagrimson – hadde setet sitt. I  vikingtidi vart toppen på fjellet kalla for Smalsarhorn (Saudehornet), medan den nedste parten på fjellet framleis den dag i dag vert kalla for Helen. Jacob Aaland skriv i den gamle bygdeboki for Davik Herad at namnet som ein nyttar i dag, Hornelen, kann vera ei samanstelling av desse tvo upphavlege namni. Altso Horn-helen.

Kultiske bergbilæte i Vingen
Um me ser på dei arkeologiske funni i regionen, so er det verdt å merkja seg at ein rett i nærleiken – beint yver Frøysjøen – finn det største helleristningsfeltet i Nord-Europa, Vingen-feltet. Det hev um lag 2200 figurar. Dei eldste bergbilæti er so gamle som 6000 år.
Endå um folk på denne tidi hadde mykje meir fritid enn det folk hev i dag, so vart ikkje desse bergbilæti laga berre for moro skuld. Snarare tvert imot, arkeologane meiner at bergbilæti i Vingen tente rituelle og kultiske fyremål. Og på same måten som det mykje seinare skulde verta med med runane, so var det einast nokre fåe personane som vart tiltrudde kunsten å laga bergbilæte.

Um ein ser på kartet, so ser ein at Vingen er ein stad som er vandsleg å koma åt til fots. Trulegt hev folk kome til Vingen med båt ved serskilde høve, som ved heidenske festdagar. Her hev dei freista å koma i kontakt med gudane – som ein kann sjå på som abstraksjonar av krefter i naturen og menneskesinnet.

Tidlegare hev ein trudd at helleristningane i Vingen var knytte til jakt, men denne teorien hev arkeologane gjenge burt frå. Det er mange bilæte av hjort i Vingen, likevel er det ingen bilæte som skildrar jaktscenor. Dessutan so veit ein frå keltisk folketru at hjorten er eit dyr som rømer etter måten mange mytiske funksjonar. Elles so finn ein bergbilæte av menneske der hovudet hev opna seg, og dette er trulegt bilæte av menneske som hev nådd eit sjamanisk ekstasetilstand.

Steinalderbuplassane kring Skatestraumen
For nokre tiår sidan vart det vedteke at Bremangerlandet skulde knytast til fastlandet med bruer og undersjøisk tunnel, og i samband det det byrja ein å gjera utgraving langs det planlagde vegstrekket. Kring Skatestraumen kom ein då yver meir enn 150 forhistoriske buplassar. Ingen andre stader i Sud-Noreg finn ein so mange buplassar med so tjukke busetnadslag.

Skatestraumen lyt soleides ha vore eit slags senter for steinalderkulturen på Vestlandet. Her budde trulegt menneski som valfarta til Vingen med båt. Og um ein ser på kartet, so danar det seg heilt naturlegt eit triangel millom buplassane på Hamnen i Skatestraumen, kultplassen i Vingen og det myteumspunne heksefjellet Hornelen. Denne geometrien hev vore ein part av den heimstadbundne spiritualiteten åt steinaldermenneski i Nordfjord, tenkjer forskarane i dag.

Um ein gjeng so langt attende i tid som 6000 år, so var det eit heilt anna samfund enn i dag. Folketalet var sers lite, og det var soleides nok å eta for alle. Folk laut nytta langt mindre tid på å arbeida enn det ein lyt gjera i dag, og tidi var soleides ledig til å driva med andre slags syslar. Ein må hugsa på at dette var i tidi fyre jordbruket hadde vorte utvikla. Etter denne tidi auka folketalet sterkt, og arbeidet med jordi tok det meste av kreftene åt folk. I hinduismen er denne nye tidi kalla for Kali Yuga, ein endetidsbolk der folk misser den direkte kontakten med det heilage med di dei vert bundne upp i det materielle.

Fotavtrykk frå forfedrane
I heile Europa finn me slike fragment frå fortidi. Dei er ikkje so lette å få auga på, men dei er der. Det er ovringar som kann vekkja den åndelege sanseevna vår og kveikja oss til refleksjon yver vårt eige upphav. På same måten som ymse slags urfolk i dag so hadde jamvel våre eigne forfedrar tilgang til ein heimstadbunden, sjamanisk religion. Denne innfødde religionen gav dei høve til å koma i kontakt med dei kraftfulle, livgjevande – og jamvel øydeleggjande – kreftene i naturi og i universet. Jamvel um nokre av desse brotstykki hev yverlivt upp til i dag – med segner um hekser, trollmenner og demonar – so er desse segnene tufta på røynlege og heilage åndelege skikkar.

Um me vågar å sjå nærare på naturovringane ikring oss, so finn me fleire og fleire stader som er fulle av kraft. Dei er ei kjelda til undring, dei knyter oss til forfedrane våre og vekkjer attende interessa for den fyrrkristelege, nordiske soga vår.

M. Leo

Artikkelen stod på prent i Målmannen nr 3/4 2014. Klikk her for å få tilsendt eit gratis prøveeksemplar av bladet!

Posta under 3/4-2014, mytologi og esoterikk, soga | Kommenter innlegget

Sufjan Stevens syng ei melankolsk livsruna

Sufjan Stevens,
«Carrie & Lowell»,
Asthmatic Kitty, 2015

Utanum det uvanlege fyrenamnet so hadde eg i grunnen aldri høyrt korkje på elder um denne nordamerikanske multiartisten, Sufjan Stevens. På 17. mai vart namnet hans lagt fram i festlegt lag som «noko du kjem til å lika». Den 18. mai låg ein sliten kar på sofaen og lydde til mektige saker frå Stevens…

Det fyrste ein lyt hava klårt fyre seg er at dette er hovudsakleg tekstdriven musikk. Musikalsk er det sers vent å lyda til, måvita – med Stevens si øyrevenlege røyst og hans småe arrangement med gitaren attum. Kor som er, dette er musikk ein set seg til i godstolen og berre lyder til. Stevens er kjend som ein musikar med eit sers mangslunge livslaup attum seg (han hev millom anna gjeve ut heile album tileigna amerikanske delstatar –  «Michigan» frå 2003 og «Illinois» frå året etter, elektronisk inspirerte album og jamvel ymse slags kristeleg musikk). Han endrar stødt musikalsk innhald og sjanger, endå um den serskilde lågmælte røysti hans er eit kjennemerke. So kom det som platemeldar etter platemeldar hev framhevja som truleg høgdepunktet i livslaupet hans og ei av dei sterkaste platone i år generelt – «Carrie & Lowell».

Sufjan Stevens: Tekster og tonar som kjem rett frå hjarta.

Sufjan Stevens: Tekster og tonar som kjem rett frå hjarta.

Ein tøff barndom og ei fråverande mor

Plata er skrivi med utgangspunkt i at mor til Stevens døydde i 2012. Sufjan sat rett attmed henne på dødslægjet. Sjølve titelen på plata ber namnet til mor og stykfar hans som båe spela store rollor i livet hans, um enn på ulike sett. Mori var bipolar, schizofren og leid av rusmisbruk heile livet. Ho let borni, Sufjan og broren Marzuki, vera heime åleine etter måten mange gonger i dei tidlege åri deira: «when I was three, three maybe four, she left us at that video store» som han syng i «Should have known better». Der mori svikta slik, tok stykfaren Lowell yver og var ei klippa i livet til borni.

Noko av det mest hugvekkjande med Stevens er at han er ein truande mann som ikkje løyner dette i ein bransje der helst anten skal vera «kristen artist» (og med andre ord halda seg til den avgrensa nisjen) elder ein skal vera «som alle andre» (altso «progressiv ateist»). Opningssporet «Death with dignity» (Død med verde) råkar ein rett i magegolvet, og denne kjensla heldt seg plata ut: «I forgive you, mother, I can hear you. And I long to be near you. But every road leads to an end. Yes, every road leads to an end. [Y]ou’ll never see us again.» Alt er ikkje like sterkt materiale, måvita, men eit meir personlegt album hev denne platemeldaren ikkje vore ute for. Dette er noko so sjeldan som ei plata ein kann setja på og njota til fullo frå byrjing til slutt.

Eit rotut liv vert tonesett

Plata held det gåande i spor etter spor med knallsterke låtar som «Should have known better», «All of me wants all of you» og «Drawn to the blood». Låti som beinveges dreiar seg mest um mori er «Fourth of july» der Stevens syng um mori som døyr denne dagen i sjukesengi – av magekreften som hev eti henne upp. Det er nesten for vart og for personleg for oss andre som sit og lyder til dette mest intime augeblikket i Sufjan og Carrie sine liv, då låti tek form av ein samtale deim i millom: «Did you get enough love, my little dove. Why do you cry? And I’m sorry I left, but it was for the best. Though it never felt right[…]».

Plata vert runda av med ei slags vag forløysing, men samstundes er det her –  på slutten – at dei myrkaste låtane på plata kjem: «The only thing» og «No shade in the shadow of the cross». Her fortel Stevens um korleis han var nær å taka sitt eige liv med sjølvdestruktiv åtferd då det heile var på det verste, men korleis naturen og hans gudstru redda honom:

«The only reason why I continue at all, faith in reason, I wasted my life playing dumb. Signs and wonders: sea lion caves in the dark. Blind faith, God’s grace, nothing else left to impart».

Domen

Dette er ikkje musikk som kjem til å tekkjast alle, og ein lyt truleg vera i ei viss stemning for å verkeleg njota plata til fullo. Um du er gild i piano, gitar, tekstdriven musikk og poesi som gjev rom for ettertanke, so burde denne vera eit sjølvsagt kjøp. Eg tek meg stødt i å tenkja på strofor frå songane, og det kann ikkje segjast å vera kvardagskost i vår musikalske samtid med sin tanketome musikk og ålment låge kulturnivå. Sufjan Stevens hev med denne plata spela inn noko som kjem til å standa som eit melankolsk ettermæle til mor og (styk)far hans – lengje etter at me alle er kvorvne burt.

S. Andresen

Posta under musikk | Kommenter innlegget

Frå dialektromantikk til nynorsk realisme?

Innlegget stod fyrste gongen på prent i lokalavisa Strilen, laurdag 22. november 2014

Det var sterk kost målfolket fekk då bergensaren Frank Aarebrot vitja Knarvik sist sundag, fortel avisa Nordhordland. Aarebrot slo fast at dialektromantikken i målrørsla hev øydelagt for nynorsken. Frammøtte svara med lettare sjokkert lått. Aarebrot sa det målfolk trong å høyra.

I Nordhordland vert nynorsken pressa. Unge under 30 talar ikkje strilamål meir, dei vil helder vera bergensarar. Jon Fosse hev poengtert at bergensarar definerar seg negativt i høve til strilekulturen, dei vil helder ha det lågaste frå bergenskulturen enn det beste frå strilekulturen. Å vera bergensar heiter å nytta bokmål – “eg” og “ikkje” til trass.

Det paradoksale for oss som flutte frå Bergen til Meland er nett det at me ynskte meir av det Meland kunde by på – flott natur, gode grannar, nynorsk skulemål. So vert ein i staden møtt med at alt dette er på veg ut: Meland skal vera “vekstkommune”, og når eitkvart er i vokster er det noko anna som skal vika plassen – i dette høvet nynorsken. I Nordhordland stend nynorsken att i skulen medan bokmålet rår grunnen elles, både privat og i handelslivet. Jamvel i lokale ungdomslag i Meland tek bokmålet yver.

Avisa Nordhordland fortel at Meland tapar millionar på bokmålsklassar. For ein gongs skuld morosamt at bokmål kostar pengar, men kva tid kjem kravet um at Meland, Fjell og Os skal verta bokmålskommunar? Bergen ekspanderar og det er ingen måte ein kann stogga det på. Anten lyt det verta råd å vera både bergensar og nynorskbrukar, eller so er slaget tapt.

Jamstellingstanken og dialektromantikken gjer det politiske privat

Aarebrot hev rett i at jamstellingi er problemet: Ho gjer språkvalet til eit individuelt val. Den gongen nynorsken vann fram, var målreisingi eit kollektivt prosjekt – med kamp um skulekrinsar og kyrkjelydar. Målspursmålet stod på den politiske dagsetelen. I dag er dette soga. Nynorsktoleransen er stor, men viljen til å nytta målet tilsvarande liten.

Det er mange val ein lyt gjera i livet, ikkje minst for borni sine. Kva som skal vera viktugt i livet til borni er det foreldri som legg til rettes for. Skal språk vera viktugt? I so fall, kva slags språk? Eg kjenner til dømes ein småbarnsfamilie i Bergen der faren er sogning og mor trønder. Båe skriv nynorsk, men ungen lyt høyra tri ulike dialektar. Han skynar snøgt at talemål i Noreg er noko individuelt – Far hev sitt mål, mor hev sitt, eg og leikekameratane vårt: bokmålsutvatna bergensk.

Dialektane kløyver, nynorsken kunde ha samla. Det trengst kjerneområde der nynorsk var sikra, men slike finst ingen stader i Hordaland.

Ute i Europa ser ein tydelegt kva slags verkemiddel som nyttar. I Sud-Tirol i Italia hev tyskarane eit lovvern som sikrar at einast tysk vert nytta i Sud-Tirol. Målet der er i framgang. I Elsass i Frankrike hev ein derimot havt ei rørsla som arbeider for elsassisk dialekt – standardtysk skulde av politiske grunnar ikkje talast um. Men utan eit standardspråk å stø seg på hev dialektarbeid vore fåfengt. Elsassisk er vorte eit mål besteforeldri talar. Unge nyttar standardfransk både heime og ute.

Ei stoda slett ikkje ulik den i Nordhordland: “Bæsten” talar kav stril, barneborni hev lært seg bergensk i barnehagen. Eller bergensk og bergensk, fru Blom: Det er ikkje bergensk med “hem”, “møkkje” og “nokke”. Nei, med “hjem”, “mye” og “noe”. Det serbergenske er vorte noko ein dreg fram ved serskilde høve – som under Cupfinalen når “gullet skal hem”.

Slik er det vorte i Nordhordland, men trong ikkje um å vera slik. Sjå til dømes til Møre og Romsdal: Endå Ålesund er bokmålsdominert, so er Søre Sunnmøre vorte ein sterk region der nynorsk vert nytta både privat, offentleg og i næringslivet. Vegprosjekti Eiksundsambandet og Kvivsvegen hev gjort Volda-Ørsta til eit knutepunkt millom andre nynorskkommunar som Ulstein og Stryn.

Frå Hordaland på nynorsk til Bergensregion på bokmål

I Hordaland ser ein dei motsette tildrivi. Alle framsteg innanfor samferdsle, bruer og tunnellar, hev berre tent til å gjera Hordaland til eit nytt Stor-Bergen. “Region Bergen” er alt skipa, og flestalle kommunar i Nord- og Sunnhordland hev meldt seg inn. Heimesida på bokmål.

Neste prosjekt er ferjefri E39 – med seks kilometer bru yver Bjørnefjorden. Det skal laga eit endå tettare, oljesmurt samband millom bokmålsbyane Bergen og Stavanger. Sambandet skjer tvers igjenom det me trudde var nynorskland.

På papiret er det fint med Bergen og Askøy språknøytralt og resten nynorskkommunar. Mållaget drøymer um nynorsk vestlandsregion, men kva med røyndi? Einaste reint nynorske fylket i Noreg er Sogn og Fjordane, men dette fylket meiner Møreforsking er for lite til å vera leveført. Kva då med ein region av Søre Sunnmøre og Sogn og Fjordane? Det kunde gje godt fotfeste for nynorsken. Eller skal Sogn og Fjordane inn under eit stødt meir bokmålsdominert Hordaland, medan Møre og Romsdal hamnar under Sør-Trøndelag? Administrative stordriftsfyremuner trumfar både nynorsken og lokal identitet elles.

I Frankrike ser me dei same vegvali for elsassisk. I Elsass ser folk sjansen til å slå Bas-Rhin saman med Haut-Rhin til eitt Elsass, men styresmaktene vil helder laga èin stor region, Alsace-Lorraine-Champ-Ardenne – ein byråkratisk konstruksjon utan historisk grunnlag.

Tid for realisme

Målfolket lyt sjå realistisk på stoda: Strilekulturen er snart burte, til liks med mykje tradisjonell bergenskultur. Det hjelper ikkje å jatta med folk på utvatna dialekt og SMS-språk, me lyt sjå kva som gjer eit språk leveført.

Nokon må tala målet for at det skal vera eit mål – ikkje berre skriva det. Nokon må syngja det og nokon må lesa nyhende på det. Det er nett dei markerte ordi i nynorsken som det er kraft i, anten det er Noreg, kjærleik, løyve, samband og alle hine. Dialekten kann krydra visor og litterære tekster, men nynorsken sjølv må aldri verta minka ned til dette.

Islendsk med 200.000 brukarar stend sterkare enn det nynorsk gjer som jamstelt mål i eit land med fem millionar. Me treng nynorsk infrastruktur, me treng kjerneregionar for nynorsken og me treng sist – men ikkje minst – menneske som primært identifiserar seg med nynorsken og ikkje med dialekten – og som vågar stå saman um å gjera dei personlege og politiske vali som gjer at målet vårt yverliver.

Olav Torheim

Posta under 1/2-2015, 2015-årgangen, målsak | Kommenter innlegget

Den høgnorske livbåten

Kva er vitsen med å gje ut eit blad som Målmannen og kva er det Målmannen skal skriva um? Finst det tema som er altfor politiske for eit målblad eller er det snarare slik at det er avpolitiseringi av målsaki som hev gjort at målreisingi hev stogga upp?

Det største problemet for målrørsla er at folk flest tenkjer at språk ikkje er noko viktugt. “Språk er kommunikasjon”, heiter det. Eller: “Me forstår då kvarande i Noreg…” Det finst folk som i fullt ålvor meiner at språket i Noreg kunde ha vore engelsk eller arabisk eller kinesisk, og likevel hadde alt vore som fyrr. Ingenting hadde vore endra, trur dei.

Slutt deg til oss fyre båten er full!

Slutt deg til oss fyre båten er full!

Kor som er, slik er det ikkje. Professor Frode Jens Strømnes gjorde i si tid eit banebrytande arbeid med å ettervisa vitskaplegt at språket svarar til ei serskild fyrestellingsverd, ein serskild måte å forstå og modellera verdi på. Språket set grensor for korleis me kann tenkja, sansa og forstå ting på. Olav Torheim ser nærare på dette i eit stykkje som tek fyre seg Strømnes si forsking på språk og mentale modellar.

Denne innsyni fører til at det ikkje berre er fritt fram for å spreida kulturar, idear og teknologiar tvers yver alle landegrensor. Ein kann tenkja seg at det finst måtar å tenkja og liva på som høver betre for oss enn det gjer for andre. Å arbeida for å verna um norsk språk gjeng soleides hand i hand med tanken um å halda fast ved eit visst sett med verdiar og fyrestellingar, førde vidare frå ættled til ættled av forfederne våre. Dette heiter ikkje at me skal stengja oss ute frå umverdi, men at me skal kunna nytta oss av impulsane frå umverdi på våre eigne premissar. «Dei største Tankar vi altid faa af Verdens det store Vit; men desse Tankar dei brjotast maa lik Straaler af Soli, som altid faa i kver si Bylgje ein annan Lit» (Aasmund Olavsson Vinje).

Noreg er i stor endring, og masseinnvandringi er ein av motorane i dette. Globaliseringi grip inn i det norske samfundet på alle umkverve. Korleis kjem Noreg til å vera um 25 år? Jamvel um norske kvinnor einast fær 1,8 born, so hevdar NHO at det kjem til å vera 7 millionar menneske i Noreg um 25 år. Det kjem fleire menneske til Noreg kvart år enn det vert fødde born! Sentraliseringi og presset i storbyane heng beinveges i hop med den store innvandringi til Noreg. Me hev ikkje tid eller råd til å gjera det heile til eit einspora spursmål um islam, me må våga sjå heile det store bilætet. Dette tek me fyre oss i artikkelen “Innvandringsordskiftet treng perspektiv”.

Korleis skal det gå med Noreg?

Um 25 år må ein rekna med at oljealderen er forbi, og det er god grunn til å spyrja seg kor mykje industri som framleis er på norske hender og kor mykje produksjon det er som i det heile kjem til å gå fyre seg i Noreg. Land som Kina kjøper seg inn i både svensk bilindustri (Volvo) og norsk prosessindustri (Elkem), og det er av di dei vil ha tilgang til teknologi og kompetanse – ikkje av di dei hev store planar um masseproduksjon i høgkostlandet Noreg. Innovasjon og nyskaping er trylleordi som skal sikra norsk industri i framtidi, gjerne med flotte konsept um utviklingsprosjekt i Noreg og produksjon i Asia, men me ser alt no nøgdi med døme på at dette berre er fyrste steg mot at heile verksemder vert flutte til utlandet. Det burde vera nok å nemna Nera Networks, som gjekk frå å vera ei fullskala utviklings- og produksjonslina i Bergen med tusundtals tilsette til å verta eit salskontor med 40 salskonsulentar. Asiatane er ikkje dummare enn oss, og dei er viljuge til å arbeida 12 timar um dagen der me er vortne vande med å vera på jobb frå 9 til 4…

I innvandringsordskiftet plar meiningsmotstandarar å slå kvarandre i hovudet med ymse slags forskingsrapportar. Sume segjer at utan arbeidsinnvandring stoggar Noreg, andre fortel at heile oljeformua kann gå tapt som fylgja av dei nye byrdene som innvandringi legg på velferdsstaten (Brochmann-utvalet). Spursmålet ein må stella seg er kva slags innvandring det er me talar um. Når det kjem til ikkje-vestleg innvandring, er det åt å verta godt dokumentert at ho kostar meir enn ho smakar. Til dømes er det 36.000 somaliarar i Noreg, millom dei som er i arbeidsfør alder er einast 27 prosent i lønt arbeid. Det er tal som ikkje let seg trylla burt, og som me alle fær kjenna på lummeboki når det heile skal finansierast yver skattesetelen.

Eit reknestykkje som ikkje gjeng upp

Fyrr eller seinare lyt ein anten auka skattane, eller so lyt ein byrja skjera ned på rause velferdsordningar. Skal ein kutta burt heile tenestor eller skal ein skjera jamt med ostehøvel til dess at ein fær eit elendig tilbod yver heile lina? Det som er sikkert er at ei slags amerikanisering kjem til å pressa seg fram der kvar og ein fær ta seg av seg og sine. Alternativet er at Noreg vert eit slags India, der dei offentlege tenestone er vortne lågterskeltilbod som einast er attraktive for dei som ikkje ikkje kann kjøpa seg fram i køen med private tenestor og forsikringstilbod.

Heile den varsla kommunereforma som styresmaktene vil pressa igjenom ber bod um eit meir sentralisert Noreg, og med ei stor gjenomstrøyming av menneske, varor og kapital. Stat og kommune skal yvertaka tenestone åt fylkeskommunen, men alt i dag er det eit problem at staten gjev kommunane arbeidsuppgåvor utan at dei vert tilførde tilsvarande økonomiske ressursar. Resultati kjenner me: Kommunane vert nøydde å finansiera barnehagar og vegprosjekt med usosiale avgifter som bustadskatt og bompengar.

Vidare so ser ein at mange ordningar som bygde på tillit er under press i det nye Noreg. Til dømes er det vorten rådande politikk å få flest moglegt eittåringar inn i barnehage, dette for å “betra integreringi”. Dette vert gjort med universelle åtgjerder som gjer livet vandslegt for alle som ynskjer å organisera tilværet sitt på andre måtar. Kvar vert det av fridomen til å velja sitt eige liv? Kann henda det liberale samfundet ikkje er so liberalt likevel når det kjem til stykkjet? Er skattar og avgifter ein måte å straumlineforma andre sitt liv på? Martin Eggum dryfter dette og andre spursmål i stykkjet um “det barnehage-industrielle komplekset”. Likeins tek Olav Torheim fyre seg dei prinsipielle sidone ved bompengar og bustadskatt.

Eit livande, høgnorsk alternativ

Målmannen er ikkje her for å spreida mismod, men me gjer oss helder ingen illusjonar. Noreg kjem til å vera eit heilt anna land um 10-20 år enn det er i dag. Framfor å klynga seg til draumar um ein sosialdemokratisk velferdsstat som snart er soga, so freistar me skapa ein informasjons-infrastruktur for nordmenner som sjølve vil skapa noko. Me vil driva fram upptak som stend på eigne føter. Maktar me dette, so hev me samstundes noko som me i neste umgang kann tilby andre. Det kjem ikkje til å verta eit lågterskeltilbod for alle, men ein eksklusiv høgnorsk dagsetel for dei uppegåande og arbeidsføre.

På same måten som ein norsk bonde berre kann gje upp å vera tevlefør med utanlandske produsentar når det kjem til standardprodukt som storfekjøt og margarin, so er det nyttelaust å arbeida for den bokmålsutvatna Hellevik-nynorsken. Nynorsken er for dårleg og målfolk flest hev for dårlege argument, og fylgjone ser me til dømes i randsonone kring Bergen. Det nynorske Titanic-skipet gjekk på isfjellet i 1938, og vassmassane held berre fram med å strøyma inn. Medan orkesteret held fram å spela, so set me den høgnorske livbåten på vatnet. Slutt deg til oss fyre båten er full!

Olav Torheim

Posta under 1/2-2015, 2015-årgangen, målsak | Kommenter innlegget

Ein maktdemonstrasjon

Bjarte Runderheim frå Gol hev sendt oss ei melding som gledde oss mykje og som me fekk lov til å leggja ut på nettet i sin heilskap.

Gode Bladstyrar,

Eg har nett site på do og lese så auga er blitt stort og vått (Dei beste leseøktene gjer eg på do, no for tida – ingen refleksjon på lesestoffet).

Dette dobbeltnummeret av Målmannen vil eg gjerne få kalla ein maktdemonstrasjon av Bladstyraren.

Fyrst kjem ”Den høgnorske livbåten”, som eg enno ikkje er heilt sikker på om eg har svalt, men som likevel gjev god meining for oss som trur på, at alt godt, som språket vårt, krev arbeid og omtanke, skal det leva. (Eg har lenge vore arg på ”leikeskulen” på dialekt.) Tankevekkjande og rett oppfatta, tykkjer eg.

mm

Så kjem artikkelen om mentale modellar. Her var det ting som var heilt nye for meg, men som trefte meg på den måten, at mange lause tankar som eg har gjort meg om språk og pedagogiske tilnærmingar kom i orden, og fall på plass. Eg har lenge vore fascinert av Chomsky, men eg har aldri heilt sett kor han har føtene sine. No ser eg at han til sjuande og sist kanskje har vore fotlaus all sin dag. No ser eg óg at skulen har tapt svært mykje på å erstatta gjenstandar og demonstrasjonar i undervisninga, med preik og digitale symbol, i pengesparsemd og IT-svimling. (Eg ser ikkje sjølv den siste lina som sjølvmotseiande). Dette må eg sjå nøyare på.

Artikkelen om dialektromantikk og nynorsk realisme ser eg óg som eit blinkskot. Eg har lenge prøvd å læra elevane mine, at det er skilnad mellom skriftmål og talemål, og at me har berre to variantar av skriftleg norsk – bokmål og nynorsk. I desse har dialektane ingen plass, dersom vi ynskjer å bevara norsk som eit nasjonalt språk, slik både Aasen og Knudsen kjempa for. Dialektinnblanding verkar fragmenterande og polariserande, og set att omgrepet ”rettskriving” som meinigslaust. Slikt skadar ikkje berre ordbruken, men sjølve tankemodellane som ligg i botn.

Eg er nok ikkje mogen for å svelgja alle argumenta i innvandringsordskiftet på s.14, men eg tykkjer argumentasjonen er heilskapleg og god, med viktige moment som visst bør høyra heime fremst i debatten.

Dette var så langt som eg kom i denne sesjonen (sic), men eg ser fram til neste besøk på lokaliteten. Eg såg fleire interessante overskrifter baketter i bladet.

Om Bladstyraren held fram slik, kjem mine bladpengar ikkje til å skorta.

Bjarte Rundereim

Posta under målsak | Kommenter innlegget

Målmannen vert høyrd!

Er Målmannen eit outsider-organ i målrørsla eller når me faktisk ut til sentrale personar som er med på å taka avgjerder i Nynorskland? Me er ikkje akkurat tenkt å leggja ut tingarlista vår til ålment gjenomsyn, men småe drypp i media syner at me både når ut og vert høyrde…

På Facebook-gruppa «Forsvar Nynorsken» var det for ei tid sidan eit ordskifte der ein diskuterte um jamstelling eller minoritetsvern var den rette strategien for målrørsla. Målmannen-redaktør Torheim sin eigen kommentar til dette, den 21. mai, var fylgjande:

«Det er vel ikkje anten-eller, men snarare både-og. Det trengst både ein politikk for å sikra rettane åt nynorskbrukarane i heile landet og det trengst sikre «bastionar» og friområde der nynorsken er det einerådande språket. Både geografisk (som på Vestlandet) og sosiologisk (til dømes lærarar og andre som arbeider med språket til daglegt) so treng nynorsken ei forankring – elles kjem me berre til å vera i mindretal yveralt og alltid. Diverre hev den rådande språkpolitikken gjenge ut på å fremja ei illusorisk»jamstelling» der val av «målform» hev vorte privatisert til den einskilde språkbrukaren – og der den einskilde nynorskbrukaren difor stend utan tyngd eller kraft til å hevda rettane sine i møtet med bokmålsveldet.»

«Forsvar nynorsken» er eit ordskifteforum som samlar mange sentrale målfolk.

Og like etter, den sjette juni, kunde me lesa fylgjande utsegn i Klassekampen, frå Gudrun Kløve Juuhl, rådgjevar ved Nynorsksenteret i Volda:

«Skal ein styrkja nynorsken, må det definerast stader og situasjonar der nynorsken er det normale og dominerande…»

No hev jamvel Aftenposten sitert henne på dette. Dei tykkjer dette er både viktugt og knakande godt sagt!

Både Klassekampen og Aftenposten hev systematisk refusert alle lesarinnlegg frå Målmannen-redaktøren. Likevel ser me at det er synsmåtar som Målmannen fyrst var ute med som etter ei tid kjem fram i ordskiftespaltone. Endå so småe ressursar Målmannen sit med, materielt og økonomisk, so maktar me altso å setja ein dagsetel i det offentlege ordskiftet. Jamvel dei som offisielt ikkje likar oss, må nok medgje at dei fylgjer bladet i smug…

Er Målmannen åt å verta målrørsla sitt svar på FrP? Dei statsfinansierte mållagsbyråkratane vil offisielt ikkje ta i oss med eldtong, hevdar tidlegare NMU-leidar Vebjørn Sture på Twitter - men det er til sjuande og sist idear Målmannen var fyrst ute med å formulera som hamnar på prent når sentrale mållagsfolk vert nøydde til å meina noko målpolitisk.

Er Målmannen åt å verta målrørsla sitt svar på FrP? Dei statsfinansierte mållagsbyråkratane vil offisielt ikkje ta i oss med eldtong, hevdar tidlegare NMU-leidar Vebjørn Sture på Twitter – men det er til sjuande og sist idear som Målmannen fyrst var ute med å formulera som hamnar på prent når sentrale mållagsfolk vert nøydde til å meina noko målpolitisk.

Freistnadene på å sverta, stempla og utdefinera Målmannen frå det offentlege ordskiftet hev vore mange. Men me gjev oss ikkje, snarare tvert imot: Me er der, me vert verande – og me vert høyrde!

Olav Torheim

Posta under målsak | Kommenter innlegget

Høgteknologi i heimegrendi: Eit intervju med Microman

Medan globaliseringi hev ført mykje norsk industri og teknologi ut or landet, so hev Kolbjørn Tvedt og verksemdi hans, Microman, gjenge den andre vegen. Han flutte heimatt til Lundegrend på Tysnes i Sunnhordland, og der utviklar han nisje-elektronikk for fiskeindustrien – med heilnorskt mål til arbeidsspråk. Me hev teke ein prat med Kolbjørn Tvedt, og det er ei suksesshistorie um nynorsk næringsutvikling som han kann fortelja oss.

1. Fortel oss litt um Microman. Korleis uppstod verksemdi, kva slags produkt er det som de utviklar – og korleis hadde det seg at de vart lokaliserte på Tysnes?

Microman A/S starta opp i 1986 som ei aksjeverksemd. Den gongen var det serskilt prosesstyring med PLC-einingar for fôring av fisk som var hovudproduktet. PLC-einingane var ferdige system, utvikla av større fabrikantar i utlandet – der vår oppgåve var å sy saman program til kundane våre. Sidan me alt på syttitalet hadde fått med oss utviklinga innan mikroprosessorar og analogteknikk frå arbeid i ABB Austevoll og Stord Data, so vart det til at me utvikla spesielle elektronikk-einingar til fôring av fisk og andre spesielle oppdrag. Mellom anna mikroprosessorstyrde kort for simulering av analoge signal til jetmotorar som skulle benketestast i hangar – der signala simulerte fart, høgd og andre viktige inndata. Utetter på nittitalet vart PLC-einingane bytte ut med eigenutvikla elektronikksystem, alt etter ynskje frå kundane våre.

Nokre av produkti som Microman leverar løysingar til.

Nokre av produkti som Microman frå gamalt av hev levert løysingar til (Kjelda: Heimesida microman.no).

Verksemda har vore lita i tal på personar som har hatt sitt arbeid der: Alt frå tre personar til no berre meg sjølv. Det heile starta med at eg etter mange år borte frå heimstaden min ynskte å flytja attende til staden eg vaks opp og der eg hadde familie. Eg skjøna vel ikkje då som relativt ung mann at dette kunne verta tøft i lengda, – både med skort på oppdrag og lite fagmiljø. Men faktisk har det gått bra når eg no ser det i eit attendeperspektiv.

2. De er ei høgteknologiverksemd som held til i Lundegrend på Tysnes, ikkje langt undan Vevatne der det etter det Tacitus fortel vart utført seremoniar til ære for gudinna Nerthus (Johannes Heggland si tolking av den antikke historikaren). Kva slags tankar hev de gjort dykk um å vera på slike eldgamle historiske trakter og samstundes utvikla høgteknologi for framtidi?

Eg er relativt bra interessert i soga og kulturen kring det du nemner her, men Tacitus og Nerthus har ikkje vore i tankane mine i høve mikroteknikk og transistorar. Eg har lese det meste av Heggland og har stor vyrdnad for det han fekk til som historikar og forfattar.

Vevatne har eg sterke relasjonar til, sidan eg drikk det kvar dag frå springen min, og sidan eg har utvikla all elektronikk til vassverket der. Eg ser det slik at menneske gjennom tidene har tenk mest på notid og litt på ei framtid,- fortida var den ho var, men i naudsynt ballast for planlegging av framtida. Slik er det med oss her òg, å sitja på historisk grunn kan nok ha ein positiv påverknad i so måte.

Nytt produkt:  Det runde kortet er bruka i eit instrument som mæler bylgjehøgdi, temperatur, ljos og straum i sjøen. Det er sett i hop av ytemonterte krinsar.

Nytt produkt: Det runde kortet er bruka i eit instrument som mæler bylgjehøgdi, temperatur, ljos og straum i sjøen. Det er sett i hop av ytemonterte krinsar (Foto: Kolbjørn Tvedt).

 3. Dei fleste som greider å driva med elektronikkutvikling i Noreg hev funne seg ein “nisje” som gjev dei ein fyremun andsynes konkurrentar i utlandet, som geografisk nærleik til kundane dei utviklar produkt for. Til dømes er det mange firma som arbeider med elektronikk som skal nyttast til installasjonar i Nordsjøen. Til liks med oljeutvinning på havbotnen so hev Noreg vore eit pionerland når det kjem til fiskeuppdrett, og her hev de greidd å posisjonera dykk med elektronikk for mateautomatar og vaksinering. Trur de at de greider å halda på denne posisjonen eller vert det vandslegare med kvart som uppdrettsnæringi hev spreidt seg ut til andre land som til dømes Chile?

Som du nemnar her er nisjeprodukt det einaste me kan satsa på i Noreg i dag, det heiter produkt som er mynta på næringar som har kapital og vil ha skreddarsydde løysingar til verksemda si. Me har alltid vore underleverandør til produkta me har utvikla og har difor hatt lite kontakt med sal og marknadsføring i so måte. Men når det er sagt, so har me alltid fått beinveges og omveges attendemeldingar frå brukarane vore, – som atter har ført til justeringar av produkt og programvare. At me har nærleik er av vital nytte, me har mesta vakse opp med oppdrett ikring oss – samstundes som det har vore nærleik til industrien på Stord, Austevoll, Bergen og inne i Hardangerfjorden. Eg trur me i framtida alltid kjem til å ha ein føremon av dette, og er ikkje serskilt redde for tevlarar i dette høvet. Me produserer framleis styringar til Lumic AS sine vaksineringsmaskiner og er no inne i ein større oppgradering av utstyret der lengda på fisken automatisk styrar stikkpunkt og sortering. For å hengja med er det nok viktig å alltid vera føre var enn etter snar. Er ein etter er ein alt vorten for sein.

Du nemnar Chile, der har me levert mykje utstyr gjennom tidene. Akkurat i desse dagar har me utvikla ei PLC-styring for Thermolicer, ei maskin for å avlusa laks og aure, ei maskin som no vert testa ut i Chile og her heime.

Innovasjonen gjeng vidare: Her er me på laboratoriet og ser eit PLC-prosessprogram til ein avlusar for laks som Microman held på å utvikla no for tida.

Innovasjonen gjeng vidare: Her er me på laboratoriet og ser eit PLC-prosessprogram til ein avlusar for laks som Microman held på å utvikla no for tida (Foto: Kolbjørn Tvedt).

4. Å driva produksjon i Noreg er ikkje lett, med dagsens kostnadsnivå. Å laga standardprodukt er so godt som umoglegt, sidan ein kann få den same jobben gjord mykje billegare i Asia. For dei som lagar elektronikkprodukt i Noreg er det difor viktugt å ha “det vesle ekstra” som kann gjera deira produkt til noko meir enn berre eit standardprodukt. Tykkjer de at det å nytta seg av nynorsk hev hjelpt dykk med det same?

Sokalla standardprodukt i masseproduksjon er umogleg å framstella i dagens Noreg, vil eg meine. Det heiter, me kan ikkje tevla med land som har mykje mindre kostnader i høve arbeid enn oss sjølve. Men denne problematikken er også ein dynamisk prosess, noko som atter på sikt endrar kostnadane i andre land og tider kan koma tilbake til det det ein gong var. Altso, Noreg må førebu seg på tida etter olja.

Som det er sagt over her, so må me for tida satsa på nisjeprodukt og nyta godt av nærleiken til marknaden, slik sett ser eg lyst på framtida for oss sjølve og andre i bransjen.

Språket har for oss i firmaet alltid vore nynorsk, noko som stort sett høver godt på Vestlandet. Me bruker nynorsk der det høver best, men svarar på korrespondanse med det målføret kunden vil bruka, – anten det no er bokmål eller engelsk. Me har faktisk fått fleire positive tilbakemeldingar om akkurat dette ved å bruka nynorsk, noko me set stor pris på sjølvsagt.

5. Bokmål vert ofte rekna som det “nøytrale” og “trygge” valet for folk i næringslivet – noko av grunnen til at nynorsk vert lite nytta i næringslivet er gjerne at ein er redd for å verta knytt upp til alle dei andre fyrestellingane um kva det vil segja å vera nynorskbrukarar. Samstundes hev mange verksemder lukkast med å nytta nynorsk til å skapa ein eigen identitet kring eigi verksemd og eigne produkt. Økologisk mat på nynorsk er ferske døme, som med Isrosa og Homlagarden i Hardanger. Korleis hev dette vore for dykk, hev det å nytta nynorsk vore eit pluss eller eit minus i dykkar næringsverksemd?

Eg meiner nynorsk høver like godt til mikroprosessorar som om det var til gamalost og hardangerbunader. I mine krinsar, det er mellom kollegaer som arbeider langs kysten med høgteknologi, so er det faktisk ‘inne’ å skriva på nynorsk. Dei fleste eg korresponderer med bruker nynorsk og er byrge av det. Me har ikkje problem å uttrykkja oss om det eine eller andre grunna nynorsken, slik sett vil eg heller seia det motsette, – det er meir naturleg for oss på alle måtar. Om det er identitetsskapande veit eg ikkje, men eg trur det vert lagt merke til og er ikkje noko til hinder for verksemda vår.

6. I våre kommunesamanslåingstider vert det tala mykje um å byggja upp “robuste einingar” med store fagmiljø som kann levera effektive tenestor. Samstundes syner etterrøkjingar at det er i dei småe kommunane at tenestone fungerar best. Med betre samferdsel og internett-tilgang skulde ein tru det vart lettare å halda uppe desentraliserte strukturar, og ikkje vandslegare. Um me skal draga ein parallell til næringslivet, korleis er det for dykk å vera ei teknologibedrift på vesle Tysnes? Kjenner de dykk litt faglegt “einsame” i kvardagen eller er det snarare slik at det å vera ute i distriktet og samstundes på aksen Bergen-Stavanger gjev dykk eit betre utgangspunkt enn um ein var innestengd i ein storby?

Tysnes var tidleg ute med fibernettverk, og slik den elektroniske infrastrukturen er i dag kan teknologiverksemder vera kor som helst. Dette er kanskje ikkje stoda der verksemdene produserer varer i volum og vekt, – der transport er viktig. Men «bits and byte» er som skapt for desentralisert verksemdsaktivitet. Arbeidskollega og godt miljø er visselegt viktig i forsking og utvikling, slik sett plar eg alltid seia til dei unge som skal byrja for seg sjølv i heimekommunar eller mindre stadar, – at dei fyrst må få nokre års røynsla i større verksemder der dei kan knyte kontaktar og få god kompetanse.

Dette med kommunesamanslåing og liknande har vel mest å seia for sjølve den kommunale drifta på godt og vondt, og heller lite å seia for dei einskilde verksemdene, vil eg tru.

Å driva verksemd på landsbygda eller i byen har sine ulemper og kvalitetar i båe læger, til dømes må eg personleg ta meg ein skogstur når eit teknologisk problem må løysast, – det er min medisin. Dette er nok nokso individuelt for dei fleste, vil eg tru. So min konklusjon er at so lenge me har telefon, breidband og bil so kan landsbygda fungera godt for teknologiverksemder, – eller kanskje endå betre?

7. Eit siste spursmål som helst er for dei spesielt interesserte, men som eg, elektronikkingeniøren, sjølv er serskilt nyfiken på: Er det nokon serskild grunn til at de nyttar dykk av Motorola-prosessorar i produkti dykk? No um dagen finst so mykje å velja millom, som til dømes mikrokontrollarar frå Atmel og Microchip eller ymse slags SoC-løysingar med ARM-kjerne, og so burtetter. Hev de nokon serskild preferanse for Freescale sine gamle Motorola-produkt eller er det meir historiske grunnar til at de held dykk til denne?

Kvifor eg brukte og brukar  Motorola-mikrokontrollarar, det er i grunnen lett å svara på. Du nemner historiske grunnar, noko som er heilt rett. Eg er, og var ikkje, nokon ungdom lengre – då eg ved tusenårsskiftet måtte ta ei avgjerd om byta prosessor. Eg hadde frå slutten av 80-talet av brukt Motorola 6805 i mesta ti år, men då me entra det nye tusenåret so gjekk den aktuelle prosessoren brått ut or produksjon. Skulle ein då kjappt få utvikla noko, og samstundes halda produksjon og økonomi på eit respektabelt nivå, så måtte eg handla kjappt. Det å byta prosessor til eit anna fabrikat var då uaktuelt for meg grunna tida det kom til å ta å setja seg inn i ein ny type, – og samstundes  måtte ein vera trygg på at den nye prosessoren var på lager i åra frametter. Leverandøren lova tryggleik for alt dette i og med at Volvo den gongen brukte same prosessoren i bilane sine (Det er eit generelt problem for krinskortutviklarar at ein ikkje veit kor lenge visse integrerte krinsar er tilgjengelege på marknaden. At ein integrert krins vert nytta i ein bil er normalt ein trygg garanti for at han trengst i store volum yver lang tid, red.).  Både i oppbygnad og i brukarfilosofi so var den nye HC12-serien mykje lik dei eldre prosessorane, og eg kunne jamvel bruka nokre av dei eldre subrutinane eg hadde frå 6805-serien.

Framigjennom og opp til dags dato so gjekk me – som tidlegare nemnt – meir og meir over til å bruka ferdige elektronikkar av typen PLC (PLS). Det skriv seg frå det faktum at me måtte kunna lova reservedelar for  framtida. So valet av Motorola-komponentar i dette høvet var nok av historiske grunnar, og det at oppbygnad av kjerne og program var litt likt med dei eldre typane prosessorar frå Motorola. Hadde eg vore yngre og hatt kapasitet og økonomi  til det, so ville eg nok heller ha kika litt meir på mikrokontrollarar frå andre leverandørar – som til dømes dei du nemner i spørsmålet ditt.

Kolbjørn Tvedt vart spurd ut av Olav Torheim

Posta under målsak, næringsutvikling, teknologi | Kommenter innlegget

Alcest: Varm, fransk melankoli

Den franske musikkgruppa Alcest er noko for seg sjølv. Alcest stend for ein alternativ rock som hentar påverknad frå både popmusikk, kjensletyngd hardrock og post-punk. Mannen attum  gruppa,  manginstrumentalisten Stephane Paut, hev elles bakgrunn frå andre kjende musikalske prosjekt som Peste Noir og Amesoeurs. Ved årsskiftet var gruppa ute med sitt tridje studioalbum, “Les Voyages de l’Ame” (Sjelereisor).

Plateumslaget på "Les voyages de l'ame".

Plateumslaget på «Les voyages de l’ame».

Det fyrste sporet, “Autre temps” (Ei onnor tid), opnar  plata rolegt og melankolsk, med ein song som tek fyre seg naturens og livsens gang. Teksti spelar på at kvar ættled er som bladi på eit tre: Dei losnar og flyg leikande i vinden, fyre dei fell til jordi og vert burte. Ein dag kjem det nye blad på treet, men jordi vert verande den same, og i morgon er du eg og burte (dette fyrste sporet på plata finst som musikkvideo på Youtube med).

Og slik held det fram i spori som kjem etter: Endå um dei nedtrykte, kjensletunge innslagi er der, er musikken framfor alt sermerkt av noko mildt og fredfullt, det er noko varmt yver det heile. Likeins med gitarspelet, som lyder meir som ein fyldig vegg av ljod enn som individuelle riff. Slik sett er det ei plata som er greid å lyda til på dagar der ein gjerne vil reflektera og sanna for seg sjølv at saker og ting gjekk slik som dei gjekk, men utan å verta altfor sentimental.

Ornella Winter

Artikkelen stod på prent i Målmannen nr 1 2012. Klikk her for å få tilsendt eit gratis prøveeksemplar av bladet!

Posta under musikk | Kommenter innlegget

Ygg: Ukrainarar med sans for det nordiske

Ei ny svartmetallgruppa frå Ukraina hev sett dagsens ljos. Ygg kallar dei seg, og som det skulde gå fram frå låttitlar som “Urd, Verdandi og Skuld” eller namnet på gruppa sjølv (Ygg er eit anna ord for Odin), so er det emne frå norrøn mytologi som er temaet for plata.

Ygg er ein kjenning for Odin. Han hekk nie netter på Yggdrasil og vart såra med eit spjut. Det ukrainske metallprosjektet Ygg spelar på dette og mange andre tema frå norrøn mytologi.

Ygg er ein kjenning for Odin. Han hekk nie netter på treet Yggdrasil (Odins hest eller Odins galge) og såra seg sjølv med spjutet sitt. Det ukrainske metallprosjektet Ygg spelar på dette og mange andre tema frå norrøn mytologi.

Millom dei som er med finn ein millom anna tidlegare medlemer i kjende gruppor frå same land som Nokturnal Mortum og Khors. Ventnadene var difor store då eg for fyrste gongen let albumet med same namnet som gruppa få snurra i platespelaren.


Og eg vart ikkje vonbroti. Heile sju spor er det på plata, og alle hev sitt. Tunge og seige riff byggjer seg langsamt upp gjenom dei ulike låtane, og jamvel um kvar song i varar 7-11 minutt, so vert det aldri uttværande, takk vere alle dei fine nyansane som ein med ei trena øyra kann fanga upp. Varsame innslag av munnharpa, tangentfjøl og bylgjebrus (!) gjer sitt til å byggja upp den sereigne stemningi på plata. Det må elles segjast at riffi i låta “Krov” (Blod) hev nam i seg til å gjera låta til ein aldri so liten “øyreorm».

Ornella Winter

Artikkelen stod på prent i Målmannen nr 1 2012. Klikk her for å få tilsendt eit gratis prøveeksemplar av bladet!

Posta under musikk | Kommenter innlegget

Noreg – ein språkleg utkant i Norden og Europa?

Det hev med jamne millomrom kome politiske utspel frå Høgre og FrP med krav um å gjera nynorsk valfritt i skulen. Argumentasjonen hev som regel stødt vore den same, nynorsk er eit språk som dei fleste “ikkje hev bruk for” i kvardagen – og som ein difor bør få sleppa. At nokon kann meina at ein nasjon ikkje hev bruk for sitt eige språk skulde normalt vera uppsiktsvekkjande i seg sjølv, men slik er det altso ikkje i den norske ålmenta av i dag. Ei ålmenta som er parkert i utkanten, både i europeisk og nordisk perspektiv.

Fyrst kom dei for å ta nynorsken, men det stoggar visst ikkje der. Nylegt kom Kristeleg Folkeparti med framlegg um å gjera framandspråk nummer 2 til valfag i skulen (“KrF vil gjøre tysk, fransk og spansk til valgfag i skolen”, Dagen 21. mai 2015). Det heiter å gjera språk som tysk, fransk og spansk til valfrie emne. Argumentasjonen er ikkje ulik den som er vorten nytta mot sidemålet: Dei som hev problem skal rett og slett berre få sleppa. Tysk og fransk er likevel ikkje språk som serlegt mange hev bruk for i kvardagen…

Noreg er vorte ein utkant i Europa og det norske er vorte til ein kuriositet - jamvel for oss sjølve.

Noreg er vorte ein utkant i Europa og det norske er vorte til ein kuriositet – jamvel for oss sjølve.

Stengde dører mot Europa

Dei som segjer at tysk og fransk er språk som folk flest ikkje hev bruk for i kvardagen, dei hev visselegt eit poeng. Di færre personar det er som meistrar eit språk, di færre høve vert det til å bruka det. Dagsens ungdom veit nok meir um kva som hender på MTV og Netflix enn kva som gjeng fyre seg i det sentrale Europa, både kunnskapen og interessa for desse landi er so godt som null. Det gjeld ikkje berre ungdomen, det gjeld heile den norske ålmenta.

Dette problemet uppliver me alle som hev vore utanfor Noregs ei grensor ei tid: So godt som ingen å snakka med når ein kjem «heim att» – og då tenkjer eg ikkje berre på det reint språklege. Kva med å reflektera litt yver korleis ein skal hevja nivået, framfor å kapitulera totalt slik partipolitikarar yver heile det borgarlege spekteret no tek til ords for?

Me nordbuarane er so heppne at me hev vårt eige klassiske språk: Norrønt. For 1000 år sidan vart det skrive verdslitteratur i serklasse på dette målet. Likevel er interessa for dette målet i dag so godt som null. Hadde nokon i Italia kome og påstått at latin var uviktig? Eller hadde nokon i India vilja hevda noko tilsvarande um sanskrit? Visselegt ikkje. Slik var det helder ikkje her i gamle dagar. Me hadde landsgymnas på Voss der norrønt var eitt av språki som ein var nøydd til å læra seg. Kva hev hendt sidan den gongen?

Sanningi er at språkstoda i Noreg hev gjort oss til ein utkant i Europa…

Noreg er eit lite språksamfund, det er berre fem millionar av oss, og marknaden for å umsetja bøker og gjeva ut blad og tidskrift er soleides sers avgrensa, jamført med dei store språksamfundi. Tysk er derimot morsmålet til meir enn 90 millionar menneske, medan fransk på si sida er morsmålet til 77 millionar menneske. Attåt dette kjem 140 millionar som hev fransk til sitt andrespråk.

Tyskland hev Der Spiegel, Die Zeit, Frankfurter Allgemeine, Junge Freiheit… Frankrike hev Le Monde, Figaro, Liberation, Rivarol… Noreg hev Dagbladet, VG og… eh, Morgenbladet og Dag og Tid?

Når Die Zeit skal melda ei ny bok um eit politisk eller historisk emne, so finn dei fram til ein kompetent bokmeldar som gjerne sjølv hev ein doktorgrad i eit tilgrensande emne. Når Dagbladet skal melda ei bok, so er det gjerne ein av deira eigne journalistar som sjølv skal synsa um innhaldet i boki og gjev henne eit terningkast. Verst av alt vert det når ein journalist skal synsa um det som ein annan journalist alt hev synsa um…

Stengde dører mot Norden

Sa eg utkant i Europa? Me hev gjort oss sjølve til ein utkant jamvel i Norden. Og det takk vere det einaste språket som det ser ut til å vera semja um at me hev “bruk for”: Bokmålet. Fram til 1907 so var det ingen skilnad millom riksmål og dansk. Bøker som kom ut i Danmark vart lesne både i Danmark og Noreg – me var eitt og same språkhopehavet. Men med kvart som den norske målreisingi vann fram og byrja pusta det danske målet i nakken, so fekk me ein reaksjon der ein freista gjera det danske målet “norsk” med di ein vilde tilmåta ortografien etter “dannet dagligtale” – det var den norske yverklassen sin freistnad på å tala dansk, med norsk aksent, til dømes med harde, norske konsonantar i staden for dei blaute danske.

Resultatet av dette var at me fekk ein barriere millom bokmål/riksmål og dansk. Folk slutta å lesa bøker på dansk. Dansk litteratur lyt i dag umsetjast dersom nordmenner skal lesa honom. Den danske ålmenta er i dag avstengd frå den norske.

Berlingske Tidende, Weekendavisen, Jyllandsposten… Korleis hadde nordmenner sett på karikaturstriden i 2006 dersom dei sjølve hadde lese dei danske avisone? Korleis hadde det offentlege norske ordskiftet vore dersom publikum hadde havt innblikk og høve til å jamføra med det danske?

Noreg låg under Danmark i 400 år. I dei fleste tidlegare koloniland so er det slik at ein anten hev halde fram å nytta kolonimålet eller ein hev atterreist sitt eige, gamle mål. I Noreg hev me ikkje gjort nokon av delane: Me hev moderert og flikka på det danske målet og gjort det til eit upphøgt, sernorsk normaltalemål for ein elite. Slik hev me greidd det kunststykkjet å kutta bandi både til vår eigen nedervde tradisjon og til umverdi.

Resultatet ser me i dag: Viktuge ordskifte og hendingar ute i Europa når aldri fram til det norske folket. Det me fær rapportert i norske media er filtrert og sensurert av sjølvutnemnde “ekspertpanel”.

Kven skal opna dørene?

Martin Luther vilde lata folk få Bibelen på sitt eige mål og soleides få høve til å lesa og tenkja sjølve. Nett det gjorde honom so fårleg…

Det som er sikkert er at det trong ikkje um å vera slik som det er i dag. Me kunde framleis ha lært oss dansk og havt tilgang til den danske ålmenta. Me kunde ha lært oss klassisk norsk, høgnorsk, og knytt språklege band både vestetter til Island og Færøyane – og ikkje minst til det største nordiske språksamfundet av alle, det svenske, med mest 10 millionar menneske. Det norske målet kunde verta bindelekken.

Dialekt, nynorsk, tysk og fransk mål – alt dette er ein rikdom. Vil me stengja dørene til denne rikdomen eller vil me opna dei? Målmannen vil gjera sitt til å halda desse dørene opne.

Olav Torheim

Posta under målsak | Kommenter innlegget